Odkrywamy Świętokrzyskie - Raków

Zbór ariański został zburzony, a w jego miejscu stoi barokowy kościół Świętej Trójcy. Zachował się jeszcze dom ministra zboru, odnowiony staraniem Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Rakowskiej i służy jako Regionalna Izba Pamięci.

W 1567 roku kasztelan żarnowski Jan Sienieński uzyskał od króla Zygmunta Augusta przywilej lokacji nad rzeką Czarną Staszowską miasta, które od herbu swojej żony Jadwigi nazwał Rakowem. Był on wyznawcą Kalwina, jego żona zaś pochodziła z ariańskiej rodziny. Dzięki temu, że Sienieński zapewnił pełną swobodę religijną, do zaczęli napływać tu innowiercy z całej Europy i wkrótce Raków stał się znaczącym miastem w Polsce. Pod koniec XVI wieku powstał w nim Zbór Braci Polskich, który powołał na jednym z synodów Akademię Rakowską. Była bardzo postępowa uczelnią, na której wykładano w kilku językach, w tym polskim, a najnowsze osiągnięcia nauki europejskiej poznawać mogli nie tylko arianie. Na potrzeby akademii pracowały papiernia i drukarnia, w której wydano około 200 pozycji książkowych. Otwarta też została trzecia na ziemiach polskich biblioteka publiczna, po Krakowie i Gdańsku.

Raków przestał być Sarmackimi Atenami w 1638 roku, kiedy to Sejm zlikwidował akademię, drukarnię i zbór w Rakowie. W miejscu zburzonego zboru biskup krakowski Jakub Zadzik, który m.in. wzniósł pałac w Kielcach, ufundował kościół pw. Świętej Trójcy. Trójnawowa świątynia z jednolitym barokowym wyposażeniem przypomina kielecką bazylikę katedralną. Umieszczona na portalu sentencja łacińska głosi: "Módl się za dobrego pasterza Jakuba Zadzika i ciesz się w Rakowie, że w tym miejscu, gdzie bezbożnie wyznawałeś Syna i Ducha jako niższych od Ojca, w nim obecnie masz czcić równość Trójcy Świętej".

Zaraz za kościelnym murem stoi kamienny budynek z XVII wieku z czterospadowym dachem i piwnicą. Został zbudowany jako dom ministra zboru ariańskiego, później służył jako plebania. W ostatnich latach popadający w ruinę zabytek został odnowiony dzięki działaczom Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Rakowskiej. Znajduje się w nim obecnie Regionalna Izba Pamięci, w której gromadzone są dawne narzędzia, sprzęty i inne eksponaty dotyczące przeszłości Rakowa i okolic. Zwraca uwagę szczególnie bogata ekspozycja poświęcona rakowskim piekarzom, szewcom i sitarzom, a także metalowa kłódka. - Może być z czasów ariańskich - mówi oprowadzająca nas po izbie Marzena Kuczyńska, prezes TPZR. W sali kominkowej domu ministra odbywają się spotkania młodzieży kultywującej dawne tradycje miasteczka. Sypialnia, w której stoją dwa łóżka z owsianą słomą, ma być urządzona na wzór rakowskiej izby sprzed stu lat.

Z czasów ariańskich w Rakowie zachowały się jeszcze domy przy pl. Wolności - nr 17 (obecnie bar Arianka) i nr 18 (delikatesy Jaś) - oraz Dom Wójta przy ul. Jana Sienieńskiego (siedziba Biblioteki Gminnej). Wzdłuż wału przeciwpowodziowego, od kościoła Świętej Trójcy do zbudowanego w tym samym czasie kościoła reformatów pw. Świętej Anny, wytyczony został Ariański Szlak. Można nim dojść na dawny cmentarz zwany Górką Luterską, a także do miejsc, gdzie przed czterema wiekami mogły znajdować się Akademia Rakowska, drukarnia i papiernia, po których nie zostało - niestety - ani śladu.

Raków znajduje się przy drodze wojewódzkiej Kielce - Staszów. W zwiedzaniu miasteczka chętnie pomogą członkowie Koła Młodych Przewodników po Rakowie i Ziemi Rakowskiej, którym opiekuje się Jerzy Malisiewicz (tel. 0-691 96 80 77). Z nim, a także w Bibliotece Gminnej (tel. 353 51 54) uzgodnić można zwiedzanie Regionalnej Izby Pamięci (domu ministra).