Muzeum im. Orła Białego

      Kielecczyzna jest regionem szczególnie bogatym w wydarzenia historyczne o znaczeniu ogólnonarodowym, które zarówno w zakresie dziejów gospodarczych, kultury narodowej jak również zmagań zbrojnych w walce narodu o niepodległość, stanowią znaczący element ogólnej historii narodu. To tutaj, na Ziemi Kieleckiej, tworzone były w oparciu o wielowiekową tradycję podstawy polskiego przemysłu metalowego. Tutaj działał wielki Polak i reformator Stanisław Staszic tworząc Staropolski Okręg Przemysłowy, na bazie którego powstał w latach trzydziestych naszego stulecia Centralny Okręg Przemysłowy- nowoczesne centrum przemysłowe II- giej Rzeczypospolitej.

      Kielecczyzna była głównym terenem  bohaterskich walk Powstania Styczniowego ( 1863- 1865), na tej ziemi m. in. walczył wódz i dyktator powstania Marian Langiewicz. Ponownie walki toczono na Ziemi Kieleckiej w okresie wojen światowych. Walczyły tu polskie oddziały dowodzone przez Józefa Piłsudskiego w czasie I wojny światowej. W 1939 r. Wojsko Polskie  ponownie broniło tej ziemi przed obcym najazdem. Na Ziemi Kieleckiej powstaje Oddział Wydzielony Wojska Polskiego, którym dowodził legendarny „Hubal” czyli mjr Henryk Dobrzański. Ukształtowanie terenu i jego struktura było doskonale wykorzystane przez walczące na tych terenach formacje wojskowe zbrojnego podziemia. Tutaj działały zbrojnie liczne oddziały partyzanckie z najliczniejszą Armią Krajową na czele. Wśród muzeów, które  dokumentują i upowszechniają przeszłość i dorobek kulturowy Kielecczyzny, Muzeum im. Orła Białego w Skarżysku-Kamiennej zajmuje szczególne miejsce. Ta pozycja Muzeum wynika zarówno z profilu merytorycznego placówki, jak również ze specyfiki zbiorów zgromadzonych w poszczególnych działach.
      Muzeum zostało zorganizowane z inicjatywy Towarzystwa Miłośników Skarżyska- Kamiennej jako Społeczne Muzeum Miejskie w 1969 roku. W roku 1982 zarząd nad Muzeum przejęły władze samorządowe, nadano mu wtedy też imię Generała Zygmunta Berlinga. W roku 1991, z inicjatywy pracowników Muzeum otrzymało ono swoje obecne imię. Ma ono upamiętniać bohaterstwo i poświęcenie członków niepodległościowej, konspiracyjnej organizacji „Orzeł Biały”, rozstrzelanych w 1940 r. w egzekucjach na Borze i Brzasku.Siedzibą Muzeum jest zabytkowy budynek  Zawiadowcy Huty „ Rejów” wybudowany w latach 30-tych XIX wieku.
      W XVIII i XIX wieku istniał, w rządowej wsi Rejów, zakład wielkopiecowy, który razem z systemem śluz, przepustów i koła wodnego stanowił zespół Huty „Rejów”. W bezpośrednim sąsiedztwie budynku Muzeum znajdują się pozostałości tego zespołu, będącego jednym z ciekawszych zabytków techniki Staropolskiego Okręgu Przemysłowego.
      Do tego okresu nawiązuje również umieszczona w piwnicach budynku głównego ekspozycja ukazująca wyroby tradycyjnego kowalstwa i sztuki odlewniczej będących przykładem XIX- wiecznej produkcji w licznych odlewniach i zakładach obróbki żelaza zlokalizowanych na terenie Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. Znajduje się tu również makieta wielkiego pieca Huty „ Rejów”.
Oprócz zabytków techniki z ubiegłego stulecia Muzeum posiada niewielką wystawę nawiązującą do najdawniejszych dziejów tych okolic. Dolina rzeki Kamiennej była w okresie polodowcowym terenem osadnictwa i intensywnego rozwoju kultur neolitycznych. Materialne pozostałości tych kultur ilustruje wystawa znajdująca się w podziemiach budynku Muzeum.
      Muzeum systematycznie powiększając swoje zbiory zarówno poprzez darowizny, pozyskanie własne jak i zakupy eksponatów, koncentrowało się przede wszystkim na problematyce związanej z historią wojskowości i szerzej pojętego czynu zbrojnego, zarówno w aspekcie II wojny światowej i udziału w niej żołnierza polskiego, jak również walki o wolność podczas okupacji hitlerowskiej, a także powojennego wizerunku Wojska Polskiego. Tematyka ta jest obecnie wiodącym działem naszego Muzeum, którego charakter ze względu na specyfikę zbiorów decyduje o tym, że znaczenie placówki wykracza poza funkcję muzeum regionalnego.
      Ekspozycję stałą poświęconą tej tematyce otwiera wystawa prezentująca eksponaty dotyczące Wojny Obronnej we wrześniu 1939 roku. Przedstawiona jest tu broń oraz wyposażenie i umundurowanie żołnierzy  Wojska Polskiego, odznaczenia wojskowe, dokumenty osobiste. Do ciekawszych eksponatów tej wystawy należy polski karabin przeciwpancerny wz. 35 ( kb Ur), obiekt bardzo rzadki w polskim muzealnictwie wojskowym, oraz polski pistolet Vis. Wystawa prezentuje także eksponaty związane ze Skarżyskiem-Kamienną w postaci wyrobów Państwowej Fabryki Amunicji z okresu międzywojennego. Fabryka ta powstała w 1923 r. jako zakład rządowy działający w oparciu o miejscowe tradycje przemysłu metalowego.
      Następna wystawa poświęcona jest martyrologii mieszkańców Skarżyska- Kamiennej  i okolic. Społeczeństwo miasta poniosło ogromne ofiary podczas okupacji niemieckiej. Już na początku 1940 roku uległa dekonspiracji i rozbiciu działająca na terenie miasta niepodległościowa organizacja „ Orzeł Biały”. W lutym i czerwcu 1940 roku w masowych egzekucjach zginęło ponad 1200 osób związanych z tą organizacją, w większości przedstawicieli inteligencji, nauczyciele, uczniowie, harcerze.
      Przy Państwowej Fabryce Amunicji, przejętej przez niemiecki koncern zbrojeniowy „Hasag”, utworzono obóz pracy przymusowej. Więźniowie obozu ginęli masowo w wyniku ciężkiej pracy w nieludzkich warunkach. Wielu mieszkańców okolicznych wsi zginęło podczas zbrodniczych pacyfikacji. Wystawa ilustruje te tragiczne wydarzenia. Zgromadzono na niej liczne dokumenty i osobiste pamiątki ofiar terroru, listy z obozów koncentracyjnych, grypsy z więzień, liczne fotografie, rozporządzenia władz okupacyjnych i inne.
      Rozbicie organizacji konspiracyjnej i szczególny terror jaki zastosował okupant wobec miejscowego społeczeństwa nie zahamowały ruchu oporu, a wręcz przeciwnie odpowiedzią był ruch niepodległościowy zarówno w formie działalności konspiracyjnej jak i walki zbrojnej oddziałów partyzanckich.
      Następna wystawa ukazuje rozwój i działalność organizacji konspiracyjnych oraz zbrojnych oddziałów partyzanckich na terenie Kielecczyzny. Prezentowane są tutaj oryginalne dokumenty poszczególnych struktur zbrojnego podziemia - rozkazy, instrukcje, meldunki, prasa podziemna, dokumenty żołnierzy oraz bogaty zbiór różnorodnej broni i wyposażenia oddziałów partyzanckich. Jest to broń polska, niemiecka oraz własnej konstrukcji, jak również pochodząca z alianckich zrzutów. Interesującymi eksponatami tej wystawy są: angielski pistolet maszynowy Sten -broń bardzo ceniona przez żołnierzy Armii Krajowej oraz produkowany konspiracyjnie tzw. „Sten Suchedniowski”, miny i granaty produkowane  w warunkach polowych, jak również granatnik ppanc. PIAT produkcji angielskiej. Steny i PIAT- y oraz różnego rodzaju wyposażenie dostarczane były z Anglii drogą lotniczą poprzez zrzuty dla oddziałów partyzanckich Armii Krajowej.
      Wystawa kolejna nawiązuje do historii powstania i szlaku bojowego I Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki, a następnie I Armii Wojska Polskiego walczącej na froncie wschodnim. Prezentowane są tutaj dokumenty, odznaczenia bojowe, mundury i wyposażenie żołnierzy - uczestników walk na szlaku bojowym „Od Lenino do Berlina”. Muzeum eksponuje tu także broń indywidualną żołnierzy, jak również ciężkie karabiny maszynowe będące na wyposażeniu tworzących je pododdziałów.
      Tematem następnej wystawy są Polskie Siły Zbrojnej na Zachodzie i udział tych formacji w kampanii francuskiej, w bitwie o Narvik, pod Tobrukiem, Monte Cassino i Falaise. Prezentowane są tu mundury, odznaczenia bojowe i dokumenty żołnierzy II Korpusu oraz 1. Dywizji Pancernej dowodzonej przez gen. S. Maczka. Ciekawym akcentem tej wystawy są mundury i elementy wyposażenia współczesnej armii amerykańskiej ofiarowane przez oficera polskich oddziałów przy amerykańskim korpusie okupacyjnym, będących kontynuacją PSZ na Zachodzie.
Fragmentaryczny przegląd uzbrojenia Ludowego Wojska Polskiego w latach powojennych prezentuje następna wystawa. Zgromadzono na niej m. in. pociski rakietowe, ciężkie karabiny maszynowe, działa bezodrzutowe, rusznice przeciwpancerne, dalmierze artyleryjskie, amunicję artyleryjską różnych typów itp. Bardzo interesującym eksponatem jest kombinezon wysokościowy pilota naddźwiękowych samolotów myśliwskich przekazany w darze Muzeum przez polskiego kosmonautę Mirosława Hermaszewskiego.
      W 1992 roku został utworzony w Muzeum, przy współpracy ze Światowym Związkiem Żołnierzy Armii Krajowej, Ośrodek Badawczo - Muzealny Świętokrzyskich Zgrupowań Partyzanckich Armii Krajowej. Jego celem jest gromadzenie materiałów archiwalnych i muzealiów, prowadzenie badań historycznych oraz organizowanie ekspozycji dokumentujących dzieje Zgrupowań. W ramach tej współpracy Zarząd Główny Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej przekazał Muzeum wystawę zatytułowaną  „Ponury”, „Nurt” - ich żołnierze”. Wystawa składająca się z fotogramów i plansz przedstawiających historię Świętokrzyskich Zgrupowań Partyzanckich Armii Krajowej pod dowództwem majora Jana Piwnika ps. „Ponury”, a następnie majora Eugeniusza Gedymina Kaszyńskiego ps. „Nurt”, była eksponowana w kilkudziesięciu miastach Polski, wzbudzając duże zainteresowanie nie tylko w środowiskach byłych żołnierzy Armii Krajowej, ale również całego społeczeństwa. Wystawa ta ma charakter wystawy czasowej udostępnianej innym placówkom muzealnym, a także instytucjom i organizacjom zainteresowanym jej ekspozycją.
      Ważne i znaczące wydarzenia w dziejach miasta ilustruje kolejna wystawa. Do najcenniejszych eksponatów tej wystawy należy sztandar Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”-Gniazdo Skarżysko-Kamienna. Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „ Sokół” zostało założone w 1867 r. w Galicji, w 1885 r. w zaborze pruskim, a w 1905 r. nielegalnie w zaborze rosyjskim. Na drzewcu sztandaru znajdują się 142 srebrne gwoździe z wygrawerowanymi nazwami instytucji i nazwiskami osób, które zgodnie z panującym obyczajem były jego fundatorami. Wśród nich są m. in. takie osobistości jak ówczesny premier i minister spraw wewnętrznych Władysław Sikorski, kardynał Aleksander Kakowski, biskup sandomierski Marian Józef Ryx i inni. Licznie reprezentowane są gniazda „ Sokoła” z innych miast Polski. Jeden z gwoździ nosi datę 3 maja 1923 roku co sugeruje, że sztandar ten mógł być wręczony skarżyskiemu „Sokołowi” tego dnia i uświetnił uroczystość nadania praw miejskich.
      Istotnym działem Muzeum i jego główną atrakcją dla zwiedzających jest ekspozycja plenerowa - jedna z najciekawszych i największych w kraju kolekcji ciężkiego uzbrojenia licząca ponad 100 eksponatów.
      Dzięki współpracy z Ministerstwem Obrony Narodowej i Wojskiem Polskim zgromadzono na niej wiele rodzajów i typów ciężkiego sprzętu bojowego: działa artyleryjskie, działa przeciwpancerne i przeciwlotnicze, wyrzutnie rakietowe ( m.in. S- 2), czołgi, wozy pancerne i samochody wojskowe różnego przeznaczenia.
      Ekspozycja plenerowa, stale wzbogacana o nowe obiekty uzyskiwane m.in. poprzez prowadzone przez Muzeum badania z zakresu archeologii wojskowej, stanowi jedną  z największych w kraju kolekcję muzealną ciężkiego sprzętu bojowego
      Unikatowym w skali kraju eksponatem jest pełnomorski kuter torpedowy ORP „Odważny”, pozyskany w 1987 roku dla Muzeum dzięki przychylności Dowództwa Marynarki Wojennej. Jest to jedyny zachowany kuter typu 664 z siedmiu jednostek zbudowanych w Polsce wyłącznie w oparciu o polską myśl techniczną. Była to najszybsza na Bałtyku jednostka osiągająca prędkość 59,2 węzła tj. ponad 100 km/h. Generalnym konstruktorem kutra był Dionizy Wiśniewski pochodzący ze Skarżyska- Kamiennej,  z dzielnicy Rejów.
      Muzeum jest jedną z wiodących w kraju placówek, które zajmują się dokumentacją materialnych pozostałości pól bitewnych z okresu II wojny światowej. Muzeum posiada bogatą kolekcję śladów historii tego ostatniego na ziemiach polskich, konfliktu zbrojnego. Bardzo interesującym obiektem jest pozyskane w 1999 r., w wyniku przeprowadzonej przez Muzeum akcji, niemieckie samobieżne działo pancerne SturmGeschutz IV. Obiekt ten prawdopodobnie jest jedynym tego typu pojazdem zachowanym w światowym muzealnictwie. Muzeum posiada w swej ekspozycji także kadłub niemieckiego czołgu Pz Kpfw IV oraz część samobieżnego działa StuH 42. Przy tych pojazdach prowadzone są prace rekonstrukcyjne mające na celu odtworzenie ich pierwotnego wyglądu.
      Muzeum współpracuje z wieloma placówkami o podobnym profilu działalności, skupia wokół siebie grono miłośników i przyjaciół, którzy wspierają nas swoją wiedzą i fachową pomocą. Specyfiką Muzeum jest to, że miłośnicy militariów mogą praktycznie na bieżąco obserwować zmiany jakie zachodzą w wyglądzie rekonstruowanych pojazdów.
      W bezpośrednim sąsiedztwie Muzeum znajduje się ośrodek wypoczynkowy, położony wśród sosnowych lasów nad dużym zalewem na rzece Kamionce. Ten dobrze wyposażony obiekt letniskowy o doskonałym mikroklimacie oferuje atrakcyjne warunki letniego wypoczynku. Posiada niezłą bazę noclegową, możliwość uprawiania sportów wodnych, a okoliczne kompleksy leśne obfitujące w grzyby i jagody zachęcają do rekreacyjnych spacerów. Do dyspozycji gości znajduje się tu kawiarnia, restauracja, klub nocny z dyskoteką, sala ćwiczeń, sauna i solarium.