Ranking Finansowy Samorządu Terytorialnego w Polsce (za 2020 rok). Jak wypadły w nim nasze JST?

Fundacja Instytut Studiów Wschodnich (organizator Forum Ekonomicznego w Karpaczu) we współpracy z Uniwersytetem Ekonomicznym we Wrocławiu opracowała Ranking Finansowy Samorządu Terytorialnego w Polsce, tym razem za 2020 r. Analizie poddano finanse prawie 2 800 polskich gmin, miast i powiatów. Jak na tle innych samorządów wypadają nasze JST? Nie najlepiej...

Ranking Finansowy Samorządu Terytorialnego w Polsce to jedyne opracowanie, które obejmuje wszystkie jednostki samorządu terytorialnego. W założeniu ma być kompleksowe, apolityczne i obiektywne, mierzone aktualnymi wskaźnikami ekonomicznymi. Jak twierdzą autorzy najnowszego opracowania - "Opracowanie oparte na zestawieniu parametrów finansowych obejmuje wszystkie jednostki samorządu terytorialnego. Naukowcy zbadali ich sposób gospodarowania pieniędzmi przez korzystając z oficjalnych sprawozdań finansowych, jakie samorządy składają do Regionalnej Izby Obrachunkowej."

Autorzy rankingu skoncentrowali się na analizie dochodów własnych JST, ich wydatkach inwestycyjnych oraz wysokości unijnych funduszy, pozyskanych na wykonywanie projektów i inwestycji. Każdy z badanych podmiotów podlega tym samym kryteriom, co pozwala na wybranie najbardziej gospodarnych JST w Polsce. Warto dodać, że najnowszy ranking jest już czwartym przygotowanym w oparciu o wspomniane stałe kryteria - to celowe działanie, będące efektem konsultacji z przedstawicielami samorządów. Jak twierdzą autorzy opracowania "środowisko widzi bowiem potrzebę stworzenia narzędzia, które umożliwi porównywanie wyników osiąganych przez poszczególne podmioty w dłuższym przedziale czasu, na podstawie powszechnie akceptowalnych wskaźników".

____________________________________________________________

Objaśnienia:

Dystans - to różnica wartości wskaźnika danej JST(wyrażona w punktach procentowych) względem wartości wskaźnika lidera (różnica względna). Pokazuje ona nie tylko pozycję w rankingu, ale również to, o ile odbiega dana jednostka od lidera w grupie.

Wskaźnik W1. Udział dochodów własnych w dochodach ogółem
Wskaźnik pokazuje, jaką część dochodów budżetu ogółem stanowią dochody własne. Relacja ta nazywana jest wskaźnikiem samodzielności finansowej i traktowana jest jako podstawowy miernik oceny tej samodzielności. Poziom wskaźnika informuje o możliwości prowadzenia polityki dochodowej. Wzrost wartości wskaźnika zwiększa możliwości decyzyjne jednostek samorządu terytorialnego w zakresie przeznaczenia dochodów własnych. W sytuacji, gdy wskaźnik spada, oznacza to większe uzależnienie jednostki samorządu od transferów z budżetu państwa. A wskaźnik ten spada, gdy mamy do czynienia z dekoniunkturą i wzrostem bezrobocia.

Wskaźnik W2. Relacja nadwyżki operacyjnej do dochodów ogółem
Relacja nadwyżki operacyjnej do dochodów ogółem jest jednym z ważniejszych wskaźników, bowiem wartość nadwyżki operacyjnej służy często do opracowywania innych wskaźników finansowych wykorzystywanych do przeprowadzania analizy i oceny sytuacji finansowej jednostek samorządu terytorialnego. Dodatnia wartość wyniku bieżącego (różnica między dochodami bieżącymi a wydatkami bieżącymi) określana jest jako nadwyżka operacyjna na spłaty zobowiązań oraz do finansowania wydatków o charakterze inwestycyjnym. Istotą wskaźnika relacji nadwyżki operacyjnej do dochodów ogółem jest pokazanie stopnia, w jakim jednostka samorządu mogłaby zaciągać nowe zobowiązania w stosunku do osiągniętych dochodów. Interpretując dane liczbowe ustalone na podstawie tego wskaźnika należy mieć na względzie, że im wyższa jego wartość, tym większe są możliwości danej jednostki w zakresie działań inwestycyjnych, a także istnieje podwyższona możliwość do zwiększania wydatków bieżących. Natomiast ujemna wartość wskaźnika wskazuje, że w danym okresie rozliczeniowym jednostka nie wypracowała nadwyżki operacyjnej. Znaczy to, że strumień dochodów bieżących nie wystarcza na pokrycie ponoszonych wydatków bieżących. Pomimo, że relacja nadwyżki operacyjnej do dochodów ogółem stanowi fundamentalny wskaźnik odzwierciedlający stopień samodzielności finansowej, to przy ustaleniu wartości nadwyżki operacyjnej, zasadne staje się uwzględnienie wielu czynników specyficznych dla danej jednostki.

Wskaźnik W3. Udział wydatków inwestycyjnych w wydatkach ogółem
Wskaźnik ten jest jedynym z wielu wskaźników wykorzystywanych do szerokiej analizy, przedmiotem której jest dokonanie oceny sytuacji finansowej jednostki samorządu terytorialnego. Jego walorem informacyjnym jest pokazanie, jaką część wydatków ogółem stanowią wydatki inwestycyjne. Im wyższa relacja, tym dana jednostka wykazuje się większą działalnością inwestycyjną, ukierunkowaną na rozbudowanie nie tylko infrastruktury technicznej, ale także infrastruktury społecznej. Wysoka wartość wskaźnika oznacza także, iż podejmowane decyzje finansowe sprzyjają powiększania majątku danej jednostki, zwłaszcza trwałego. Co więcej, wysoki udział wydatków inwestycyjnych w wydatkach ogółem może także oznaczać zwiększoną atrakcyjność jednostki z punktu widzenia potencjalnych inwestorów. Jednostka staje się również odpowiednim miejscem na różnego rodzaju przejawów działalności kulturalnej i społecznej. Znaczny udział wydatków inwestycyjnych może w końcu świadczyć o zdolności obsługi zadłużenia w przyszłości o sięganiu po rożnego rodzaju źródła finansowania inwestycji. Niska wartość wskaźnika może natomiast informować o słabym potencjale rozwojowym (inwestycyjnym) danej jednostki a także umiarkowanej samodzielności finansowej.

Wskaźnik W4. Obciążenie wydatków bieżących wydatkami na wynagrodzenia i pochodne od wynagrodzeń
Relacja ta wskazuje, jaką część wydatków bieżących jednostki samorządu terytorialnego stanowią wynagrodzenia i pochodne od wynagrodzeń. Wysoki udział wydatków na wynagrodzenia i pochodne od wynagrodzeń negatywnie wpływa na zarządzania finansami jednostki samorządu terytorialnego. Są to bowiem wydatki sztywne, bardzo trudne do restrukturyzacji i ograniczenia ze względu na prawną ochronę pracowników i ich warunków pracy i płacy. Ocena ich efektywności uzależniona jest od badań jakościowych wydajności pracy poszczególnych pracowników.

Wskaźnik W5. Udział środków europejskich w wydatkach ogółem – bez poręczeń
Środki europejskie stanowią jedno z dodatkowych, a przy tym bardzo istotnych, źródeł finansowania działalności jednostek samorządu terytorialnego. Ich pojawienie się w systemie zasilania finansowego wpływa na zwiększenie potencjału inwestycyjnego, przez co traktowane są one jako istotny czynnik rozwoju lokalnego. Generalnie, im większy wolumen środków pochodzących z budżetu Unii Europejskiej, tym większe możliwości rozwojowe (pominąwszy niedogodności związane z pozyskiwaniem, jak i rozliczeniem tych środków). Równocześnie ze względu na nieobligatoryjny charakter sam fakt funkcjonowania w systemie zasilania finansowego środków europejskich jest z reguły wynikiem większej aktywności władz lokalnych w obszarze pozyskiwania dodatkowych źródeł finansowania.

Wskaźnik W6. Relacja zobowiązań do dochodów ogółem
Relacja ta obrazuje udział zobowiązań ogółem jednostki samorządu terytorialnego w dochodach ogółem, czyli poziom zadłużenia jednostki. Wzrost zobowiązań w stosunku do dochodów może prowadzić do usztywnienia budżetu. Jednostki sektora finansów publicznych są bowiem zobowiązane do dokonywania wydatków publicznych w wysokości i terminach wynikających z wcześniej zaciągniętych zobowiązań. Wzrost zobowiązań może również wpływać negatywnie na zachowanie płynności finansowej jednostki.

Wskaźnik W7. Udział podatku dochodowego od osób fizycznych w dochodach bieżących
Udziały we wpływach z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych traktowane są jako dochody własne, a ich wysokość jest zróżnicowana w zależności od szczebla organizacyjnego. Takie umiejscowienie w strukturze dochodów samorządowych wywołuje wiele kontrowersji, przede wszystkim ze względu na brak możliwości oddziaływania podmiotów samorządowych zarówno na konstrukcję jak i wysokość udziałów. W efekcie w swoim charakterze zbliżone są one bardziej do transferów zewnętrznych a zaliczenie ich do dochodów własnych tylko pozornie wpływa na zwiększenie samodzielności dochodowej.